Klankatlas

Klokken weerklinken aan de binnenkant van een Mariabeeld

Thomas Smetryns over zijn soundscape 50 km2

Het Limburgse Voeren behoorde enkele decennia geleden tot de slagvelden waar de politieke, administratieve en vaak zelfs fysieke strijd tussen de twee grootste Belgische landsdelen gestreden werd. Voeren is immers een Limburgs - dus Vlaams - eiland van 50 km2 in Luik, een Waalse provincie. Ondertussen hebben ook heel wat Nederlanders de grens overgestoken naar de rivier de Voer en het quasi alomtegenwoordige natuurschoon in de zes dorpen. De nationalistische stormen lijken er geluwd, de strijd gestreden, gewonnen en verloren. Het communautaire ‘Eye of Mordor’ heeft ondertussen scherpgesteld op andere kwesties.

l
r

Thomas Smetryns: Het was de geografische en daarmee samenhangende politieke situatie die ons oorspronkelijk naar Voeren geleid heeft. Zij het via een omweg. Toen Musica me de vraag stelde om een soundscape te maken, voelde ik me in feite een beetje onwennig. Ik had zoiets immers nog nooit gedaan. Samen met mijn goede vriend en vroegere studiegenoot, Jonathon Kirk, die wel ervaring ter zake heeft, zag ik het wel zitten. Hij woont in de Verenigde Staten, maar we zien elkaar nog regelmatig. Vroeger hebben we samen enkele projecten gemaakt en eigenlijk wilde ik die sfeer terug oproepen. Ons oorspronkelijke plan bestond erin te onderzoeken of er in de Verenigde Staten enclaves van Limburgers te vinden waren. Gemeenschappen van vroegere landgenoten die decennia geleden samen geëmigreerd waren om een nieuw leven aan de overkant van de oceaan te beginnen. Bij dergelijke gemeenschappen vind je immers vaak nog typische folkloristische gebruiken terug die in eigen land al lang verdwenen zijn. Kaatsen of een wafelenbak op zondag. Daarvan wilden we opnames maken om te verwerken in een soundscape. Maar dergelijke Limburgs-Amerikaanse gemeenschappen hebben we toch niet meteen gevonden. Die groepsemigraties blijken wat ons land betreft toch vooral een West-Vlaams fenomeen te zijn. Van dat idee zijn we dus snel afgestapt.

Dan maar de Limburgse ‘kolonies’ omgeven door het Franstalige landsgedeelte?

Thomas Smetryns: Ja, de Voerstreek spreekt wel tot mijn verbeelding. Ik kan me meteen weer die journaalbeelden voor de geest halen van de communautaire strubbelingen in de jaren ’80 en ’90; fenomenen zoals burgemeester Hapart, de Voeren Vlaams beweging, … Die politieke dimensie trok me aan. Maar eens daar aangekomen, moet je natuurlijk vaststellen dat alles ondertussen veranderd is. Je vindt nog wat sporadische overblijfselen van de strubbelingen tussen de gewesten onder de vorm van graffitisporen op een kerkje. Aan de ene kant ‘retour à Liège’, aan de andere kant ‘Voeren Vlaams’. De sfeer is er nu compleet anders. De Vlamingen halen met gemak politieke meerderheden en er zijn in de voorbije jaren bovendien heel wat Nederlanders komen wonen. Een fantastisch verhaal, maar we konden er weinig mee aanvangen. We zijn dan maar gewoon beginnen rondrijden in de Voerstreek, tussen de verschillende dorpjes, om er opnames te maken en te zien welke input we zouden krijgen. We hadden onszelf daarbij wel als een soort dogma gesteld niet te knippen en te plakken in de opnames maar integrale bestanden te gebruiken in het uiteindelijke stuk. Daarbij kwam dat we de klanken ook niet digitaal zouden bewerken.

Maar jullie hebben wel opnames over elkaar geplakt waardoor er lagen ontstaan?

Thomas Smetryns: Ja, dat wel. Zo hoor je op een bepaald ogenblik bijvoorbeeld een Decap dansorgel (nvdr muziekautomaat met orgel en vaak ook percussie-instrumenten, gebouwd door de gebroeders Decap uit Antwerpen. Deze instrumenten waren in de twintigste eeuw zeer populair in cafés en dansgelegenheden) spelen waar plots een tweede orgel boven weerklinkt. Daarvoor hebben we twee opnamen van hetzelfde instrument gebruikt.

Dat Decap orgel verwijst naar een danscultuur uit vervlogen tijden. Is dat wat archaïsche karakter in je ogen typerend voor het hedendaagse Voeren?

Thomas Smetryns: Je vindt er inderdaad typische kleine, door velden omringde dorpjes die opgebouwd lijken rond een kerk en de ermee verklonken cafeetjes. Dat traditioneel landelijke en daarbij horende katholieke aspect is wel heel duidelijk aanwezig, ja. Het vormt ook een soort rode draad door het stuk. Zo hoor je in de passage met orgelmuziek ook opnames van plaatselijke dialecten weerklinken die we daar in een tentoonstelling gevonden hadden en zelfs het loeien van een koe. En na het Decap orgel hoor je religieuze koormuziek die op een bandje in een kapelletje werd afgespeeld. Daarboven hoor je geluiden van fietsers, een verwijzing naar het fietstoerisme in de streek. Dat was trouwens geen montagewerk, er passeerde op dat ogenblik ook werkelijk een groep wielertoeristen. In zulke passages hoor je ons dogma dus in werking.

Verder zijn we bijna de hele tijd op zoek geweest naar Mariabeelden. Die lijken op het eerste gezicht misschien niet zo interessant in de context van geluidsopnamen, maar dat verandert helemaal als je weet dat ze vaak hol zijn. Dan kan je er immers een microfoon insteken en de omgevingsgeluiden opnemen zoals ze binnen het heiligenbeeld resoneren. De klokken die in 50 km2 vanaf ongeveer 4’50” te horen zijn, weerklinken bijvoorbeeld aan de binnenkant van een Mariabeeld. Hetzelfde hebben we gedaan met een doopvont in een kerkje. Het brons waaruit die is vervaardigd, veroorzaakt weer een andere, zeer specifieke klank zoals je kan horen rond 10’00”. En de koormuziek waarover ik net sprak, is opgenomen door een microfoon die we in een vaas gestoken hebben.

Jullie hebben er dus wél voor gekozen om geluiden te vervormen. Alleen doen jullie dat niet met behulp van algoritmes maar door de akoestiek van kleine holtes en ruimtes – zoals de binnenkant van een heiligenbeeld – in de buurt van klanken op te zoeken?

Thomas Smetryns: Inderdaad, die fungeren als akoestische resonatoren of filters zonder dat er een computer aan te pas moet komen. Een mooi voorbeeld daarvan is terug te vinden in Sint-Pietersvoeren. Daar ligt een schitterend kasteel, een oude commanderij, naar mijn mening één van de mooiste plekjes in de Voerstreek. Vandaag is er een forellenkwekerij gevestigd die gebruik maakt van de vele waterpartijen in de directe omgeving van het fort. Er vindt daar ook een constante aan- en afvoer van water plaats tussen die verschillende vijvers, daarvoor zijn er buizensystemen aangelegd. Met het eenvoudige geluid van dat stromende water begint 50 km2. Maar die waterbuizen kan je natuurlijk ook gebruiken als resonatoren en er microfoons insteken. Ze hebben allemaal eigen resonantiekarakteristieken, een eigen frequentie, waardoor er nu eens een hoge heldere ruisende klank ontstaat, dan weer een diepere of doffere. Tussen 7’00” en 7’40” hoor je bijvoorbeeld een diepere overgaan in een hogere. Het spelen met dergelijke fenomenen is wel een belangrijke rode draad in deze compositie. (nvdr. vergelijk met het ‘ruisen van de zee’ dat je in een schelp kan horen. De schelp fungeert dan ook als een resonator, net zoals de beelden en buizen dat doen in 50 km2).

Zou het niet gewoon veel makkelijker zijn geweest om die effecten gewoon met de computer te bewerkstelligen?

Thomas Smetryns: Ja, maar ik hou persoonlijk veel meer van akoestische klankmodulatie. Die digitale werkwijzen vind ik niet zo mooi klinken. En daarbij komt dat deze manier van werken ook gewoon een techniek is waardoor je jezelf als componist grenzen oplegt waarbinnen je creatief moet zijn. Dat doe je toch ook als je een ‘gewone’ compositie maakt. Het verplichtte ons om op zoek te gaan naar geschikte locaties met interessante resonanties, om de omgeving te gaan verkennen en zo je fantasie in werking te zetten. In de forellenkwekerij wisten we bijvoorbeeld dat er overal water stroomde, dat hoorde je. Maar dan stelt zich de vraag waar juist, en hoe het buizenwerk eruit ziet.  En dan is er natuurlijk ook nog de schoonheid van het toeval. Je vindt dingen die je zelf niet op die manier zou bedenken. Wie had er gedacht dat we die tien buizen naast elkaar zouden vinden met allemaal verschillende filterkarakteristieken; een toevallige akoestische filterbank naast een vijver! Ik ben wat dat akoestische aspect betreft ook wel beïnvloed door de Amerikaanse componist Alvin Lucier die in een aantal werken gewone muziekinstrumenten gebruikte in combinatie met akoestische resonatoren in plaats van elektronische klankmodulatoren. Zijn ideeën zijn op het eerste gezicht vaak heel simpel maar ze structuren toch telkens een hele compositie. Dat wilden wij ook bereiken. Lucier is een figuur die Jonathon met mij verbindt. Hij is haast niet weg te denken uit onze gesprekken. We hebben zelfs samen enkele lessen bij hem gevolgd. Als we dan samen iets maken is het eigenlijk vrij logisch dat hij aanwezig is.

Vanuit een wat meer pragmatisch standpunt beschouwd, ben ikzelf trouwens – in tegenstelling tot Jonathon – helemaal niet sterk in technieken van digitale soundprocessing. En ik heb helemaal geen zin om zomaar wat aan knopjes te zitten prutsen om te zien wat er dan uitkomt.

Vind je het belangrijk dat de klanken die je opneemt in de compositie blijven refereren naar de wezens of objecten die ze produceren?

Thomas Smetryns: We hebben natuurlijk een compositie gemaakt met een muzikaal verloop. Maar dat wil niet zeggen dat we daarvoor het aspect referentie moesten uitschakelen. Dat brengt ook een zekere luchtigheid in het geheel. Denk opnieuw aan de passage met het Decap orgel. Het over elkaar monteren van twee opnames van het orgel en daarboven nog eens de geluiden van de Voerense dialecten leidt tot een chaotische klankmassa. Je hoort de stemmen dan niet meer echt als stemmen, en het is al zeker niet verstaanbaar wat ze zeggen. Dat is een muzikaal proces. Maar als het orgel stopt hoor je heel duidelijk: “tot de volgende keer”. Dat is gewoon humoristisch bedoeld, net zoals de loeiende koe, de twee lopen door elkaar. Het ene relativeert het andere.

Het was natuurlijk ook gewoon onze intentie om een soort muzikale postkaart van Voeren te maken, een collage van sonore beelden die een impressie zou geven van de plek die we bezocht hadden; een muzikaal reisverslag, zeg maar. Daarbij horen klokken, vogeltjes, wielertoerisme, … Maar goed, dat kan je op zondagnamiddagen ook op bepaalde plekken naast de Schelde horen. Wat de Voerstreek voor mij écht typeert is de politieke situatie die er enkele jaren geleden gold en de onrust die dat met zich mee bracht, een onrust die toch ook verklonken is met die plek. Maar nu is ze compleet verdwenen, de rust is weergekeerd en alsof er nooit iets gebeurd is gaat het leven weer gewoon zijn gangetje. Dat vind ik ook echt mooi.

Wat wil je met je muziek in het algemeen en met 50km2 in het bijzonder aan je publiek communiceren?

Thomas Smetryns: Ik wil met mijn stukken mijn verwondering voor klank, voor bepaalde concepten en het spel dat muziek maken is of kan zijn delen met de toehoorders en de muzikanten. Muziek is interactie tussen mensen. Ik zie een groep muzikanten als een case study van hoe mensen met elkaar kunnen samenwerken en hoe ze zich verhouden tot elkaar. Op welke manier ze bijvoorbeeld afhankelijk of onafhankelijk zijn van elkaar. Ik ben ook heel erg gefascineerd door de vele functies die muziek kan hebben en door haar vele verschijningsvormen in tijd en ruimte. Vanuit die verschillende invalshoeken ontwikkel ik dan ideeën die ik tot composities verwerk. De resultaten kunnen erg verschillend zijn van elkaar maar het zijn steeds diezelfde fascinaties die aan de basis liggen.

Het zou zeer aangenaam zijn mocht de luisteraar bij 50km2 de onbevangenheid en het plezier van het maken, het spelen met enerzijds onze fascinatie voor akoestische fenomenen en anderzijds de heel concrete, “postkaartachtige” collages kunnen waarnemen. We hebben ons eigenlijk heel de tijd vragen gesteld zoals: hoe zou het klinken, mochten we alle klokken van Voeren tegelijk horen? Hoe klinkt dat eigenlijk binnenin zo een beeld of doopvont?

Interview door Maarten Quanten.

Beluister alle soundscapes over Belgisch Limburg op de Klankatlas!

Reageren

Laat ons weten wat je denkt

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Reacties

Nog geen reacties. Wees de eerste, en plaats een reactie

Artikel delen

t
f

Meer informatie

Meer van Thomas Smetryns