Klankatlas

( ( ( DopplerOrgel ) ) )

Evelien van den Broek over haar bijdrage aan de Maasroute

Evelien van den Broek, componiste en performer, baseerde haar bijdrage aan klankroute door het Maasland op opnames van de vele geluiden van het orgeltje in het Protestantse kerkje. En van muziek, gespeeld door organist Loek Stültiens.

l
r
evelien van den broek
orgel in het protestants kerkje stevensweert

Op een eiland tussen de Oude en de Nieuwe Maas ligt Stevensweert, een Limburgs dorp met een lange een rijke geschiedenis. Zo waren de Spanjaarden tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568 – 1648) bijzonder in hun nopjes met de strategische ligging van het plaatsje. Zij maakten er een sterke vesting van, middels een op geometrische leest geschoeid en ook heel fraai ogend systeem van grachten, wallen en ravelijnen. Om weerstand te kunnen bieden aan de vernietigende vuurkracht van de nieuwste kanonnen legden de zuidelijke veroveraars een hoge aarden wal om Stevensweert, met zeven uitspringende punten. Om de wal groeven ze een brede gracht, met vijf ravelijnen. En daarbuiten lag nog eens de buitenwal.

Binnen de vesting lopen de straten als de spaken in een wiel naar wat eeuwen geleden het militaire centrum was: de hoofdwacht. Dat beeld maakt Stevensweert tot een symbool waar een Klankfietstocht door Midden-Limburg, onderdeel van de Klankatlas, natuurlijk moeilijk omheen kan…

In 1702 veroverden Staatse troepen de Spaanse vesting. De noordelijke veroveraars namen de middeleeuwse slotkapel als kerkgebouw in gebruik. Net als de hoofdwacht was die kapel gelegen aan wat nu het Jan van Steffeswertplein heet. Het werd het hoofdkwartier van de Protestantse gemeente in Stevensweert, die in 1819 de slotkapel afbrak en verving door het ‘Protestantse kerkje’. Hoewel het al geruime tijd niet meer als kerk in gebruik is, wordt het gebouw met veel inzet en liefde in stand gehouden door de Stichting Vrienden van het Protestantse Kerkje. Dezelfde Stichting droeg zorg voor de restauratie van het authentieke en heel fraaie orgeltje: een viervoets positief met 6 registers, een manuaal en een aangehangen pedaal met 18 tonen; dat allemaal aangeblazen vanuit de onderkas, door een magazijnbalg en een schelpbalg. Het was een geschenk uit 1829, van gravin Charlotte van Hompesch, die met haar echtgenoot, de baron Carl de Riedesel d’Eisenbach, in Stevensweert ter kerke ging.

Evelien van den Broek, componiste en performer, baseerde haar bijdrage aan de Klankatlas en de Klankfietstocht op opnames van de vele geluiden van het orgeltje in het Protestantse kerkje. En van muziek, gespeeld door organist Loek Stültiens.

Evelien van den Broek  “Vanuit mijn artistieke praktijk heb ik veel ervaring met geluidswandelingen, die ik met name voor Soundtrackcity heb gemaakt. Maar dat zijn volledige routes, van een uur, of anderhalf uur, met een vast startpunt en met een verzameling tracks op een mp3-speler, die je dan om de beurt, ieder op een bepaalde plek, moet afspelen. Dat was al reden genoeg om het erg leuk te vinden om een bijdrage te leveren aan een ‘klankfietstocht’.  Maar wat mij vooral ook aanspreekt is het interactieve aspect, en de mogelijkheden die het gebruik van een app met GPS-sturing bieden. Ik ben dan ook heel benieuwd hoe het uiteindelijk allemaal gaat werken, want ik ben toch nog niet helemaal zeker hoe nauwkeurig de plaatsbepaling uiteindelijk zal blijken te zijn. Ik heb begrepen dat dat ook van het weer kan afhangen. Dat moeten we dus nog afwachten …”.

Zoals bij alle bijdragen aan de Klankatlas speelt ook bij jouw stuk op de achtergrond een episode uit de cultuurgeschiedenis van de provincie Limburg. Heb jij zelf een band met Limburg?

E.vd.B “Neen, helemaal niet eigenlijk. Ik kom er in ieder geval niet vandaan. Ik kom helemaal van de andere kant, uit Noord-Holland. Uit Schoorl. Maar ik hou wel heel erg van orgeltjes. Dus zowel het verhaal als de locatie, en natuurlijk het instrument zelf, waren voor mij heel erg inspirerend. Ik ben naar Stevensweert getogen, waar ik via de beheerder, die ook bij de Stichting Vrienden van het Protestantse Kerkje zit, een organist heb gevonden, Loek Stültiens. Samen zijn we toen naar het Jan van Steffeswertplein gegaan om er in het kerkje geluidsopnames te maken.”

Mocht je het orgeltje zelf bespelen?

E.vd.B “Dat had wel gemogen, maar ik ben niet een hele goeie toetseniste. Bovendien wou ik opnames maken. Spelen en opnemen zou een beetje veel tegelijk zijn geweest. Ik heb Loek in eerste instantie zijn eigen dingen laten spelen; stukken die hij als organist normaal ook speelt. Uiteindelijk heb ik in mijn compositie daar ook iets van gebruikt, een fragment van Pachelbels Chaconne in F-majeur. Daarnaast heb ik stukjes meegenomen die ik zelf had voorbereid, een partituurtje, zeg maar, van dingen die ik tevoren zelf had uitgeprobeerd met samples. Die stukken heeft Loek gespeeld, en ik heb daar in de kerk verschillende opnames van gemaakt. Met de binaurale microfoons die ik ook voor geluidswandelingen gebruik.”

De ruimte van de kerk speelt dus een belangrijke rol.

E.vd.B “Zeker. Het is een stuk voor het Protestantse kerkje, niet alleen maar voor het orgeltje. Veel van de opnames zijn gemaakt terwijl ik door het kerkje liep. Maar ik heb ook opnames dat ik echt naast het orgel sta. Dan is er minder galm en sta je dichter bij het geluid; óók bij het geluid dat de vingers van de organist op de toetsen maken, het geluid van de pedalen, en alle andere mechanische geluiden die door het bespelen van zo’n orgel worden veroorzaakt. Dus het gaat zeker niet enkel puur om de orgelklank.”

Wat stond je voor ogen toen je aan het stuk begon? Wat voor muziek hoorde je in gedachten?

E.vd.B “Ik wilde sowieso het orgel, en daar meerdere geluiden van gebruiken. Dus, zoals ik al zei, ook het tikken van de vingers op de toetsen, het uit- en inschuiven van de registerknoppen, en meer van dergelijke ‘concrete’ geluiden. Ik wilde een stuk maken waar beweging, waar transformatie in zit; maar dat wel volledig is opgebouwd uit de klanken van het orgel. Het begint dan ook met het pure spelen van de organist, maar geleidelijk transformeer ik die originele orgelklanken met behulp van elektronica naar een andere, spannende klankwereld.”

“Ik heb op dit moment twee hoofd ‘demo mixes’, die samen een compositie vormen. En één optie is: je fietst in de buurt van het kerkje. De GPS van je smartphone pikt dat op, en dan begint het stuk. Terwijl je langsfietst, speelt de app die twee delen. De titel van het stuk – (   (  ( DopplerOrgel ) )) – verwijst naar het bekende Dopplereffect. Ik wilde persé iets met dat Dopplereffect doen. Dat past heel mooi bij het beeld van een luisteraar die langs de plek fietst waar binnen (virtueel) het orgeltje klinkt. In principe is het kerkje ook gesloten. Dus in de meeste gevallen zal de bron van al die geluiden voor de luisteraar onzichtbaar blijven… De tweede optie is dat de mensen bij het kerkje even van de fiets stappen. Het Jan van Steffenswertplein heeft de vorm van een driehoek. Mijn idee is dat de mensen, door op een of andere manier langs de drie hoeken van die driehoek te lopen, hun eigen remix kunnen maken. Maar ik weet nog niet of dat technisch wel realiseerbaar is.”

Hoe lang zijn de zijden van de driehoek? Als ik me niet vergis is de resolutie van GPS ongeveer vijftien meter.

E.vd.B “Ik denk een meter of dertig. Dus het zou in principe moeten kunnen. Als buiten het weer meewerkt. Voor die tweede optie heb ik drie lagen gehaald uit een van de twee delen die ik heb gemaakt. Het is de bedoeling dat je een crossfade hoort, een geleidelijk overgang van een deel naar een volgend deel, wanneer je van het ene punt naar het andere loopt. Ik hoop heel erg dat dat lukt, en dat mensen zo’n rondje om het pleintje ook echt zullen gaan lopen… En dan had ik nog een derde idee: om wat je precies hoort afhankelijk te maken van de tijd van de dag. Maar ook daarvan weet ik nog niet zeker of het gaat lukken. Misschien moet dat een geheimpje blijven. Iets als een ‘hidden track’…”

“Ik vond het heel inspirerend om al die verschillende klankkleuren te gebruiken, die de organist me allemaal liet horen. Ik hou sowieso heel erg van dat soort instrumenten: de aansturing, de lucht, het mechanische… En het is natuurlijk prachtig om de plek en zijn geschiedenis aan zo’n project te koppelen. Ik heb nog geprobeerd om meer te weten te komen over de gravin, Charlotte van Hompesch, die het orgeltje bijna twee eeuwen geleden aan het kerkje heeft geschonken. Ik dacht dat ik misschien iets over haar zou kunnen vinden om in de compositie te verwerken. Ik had het leuk gevonden om haar als hoofdkarakter, of in ieder geval als een extra inspiratie, te gebruiken. Dat is me jammer genoeg niet gelukt. Ik heb me uiteindelijk maar gewoon bij het orgeltje gehouden.”

Interview door Harold Schellinx.

Lees meer over de grensoverschrijdende Maasfietsroute op de Klankatlas!

 

Reageren

Laat ons weten wat je denkt

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Reacties

Nog geen reacties. Wees de eerste, en plaats een reactie

Artikel delen

t
f

Meer informatie

Gerelateerd klankpunt

( ( ( DopplerOrgel ) ))